Cây dền xanh (cơm)

Tên khoa học: Amaranthus viridis, thuộc họ Dền, lớp thực vật hai lá mầm (Eudicots), có nguồn gốc từ khu vực Đông Á. 2n = 34.

Amaranthus viridis thường được biết đến tại Việt Nam với tên gọi dân dã là dền cơm hoặc dền xanh, là một loài thực vật C4 điển hình sở hữu tiềm năng kép: vừa là một loại rau ăn lá giàu dưỡng chất, vừa là một nguồn dược liệu quý trong y học cổ truyền và hiện đại.

Amaranthus tricolor cũng là một loài rau dền ăn được phổ biến thường biết đến với tên gọi dền tía.

Tuy là một loài cây rau ăn lá phổ biến, nhưng thời gian tái sinh ngắn và tiêu thụ liên tục, rất khó thực hiện công tác thống kê tổng diện tích trồng và sản lượng dền xanh ở Việt Nam và trên toàn thế giới.

Đặc điểm sinh học của cây dền xanh

Hệ rễ: Rễ cọc phát triển mạnh, ăn sâu vào đất giúp cây có khả năng chịu hạn tốt. Các rễ phụ và lông hút phát triển lan rộng xung quanh để hấp thụ dinh dưỡng.

Thân: Thân mọc thẳng đứng, cao trung bình 30-60 cm, trong điều kiện tốt có thể cao tới 80-100 cm. Đường kính thân khoảng 5-8 mm. Bề mặt thân nhẵn, không có lông, không có gai, màu xanh lục nhạt, đôi khi có các vệt màu tím tía mờ. Thân có rãnh dọc (khía) chạy dọc theo chiều dài.

Lá: Lá đơn, mọc so le. Cuống lá dài, gốc lá hình nêm hoặc cắt cụt, phiến lá có hình trứng, hình thoi hoặc hình tam giác-trứng, dài từ 3-8 cm, rộng 2-6 cm. Mép lá nguyên hoặc lượn sóng nhẹ. Cả hai mặt lá đều nhẵn, không lông. Gân lá hình lông chim nổi rõ ở mặt dưới. Về mặt giải phẫu vi thể, lá có cấu trúc giải phẫu Kranz điển hình của thực vật C4, cho phép cây thực hiện quang hợp hiệu quả ngay cả khi khí khổng đóng một phần để hạn chế thoát hơi nước trong điều kiện nắng nóng.

Hoa: Hoa đơn tính, kích thước rất nhỏ, màu xanh lục, mọc thành các cụm hoặc chùy ở ngọn thân và nách lá. Các cụm hoa ở ngọn thường mảnh, dài, phân nhánh trong khi các cụm hoa ở nách lá thường co lại thành dạng cầu nhỏ. Hoa đực và hoa cái mọc lẫn lộn trên cùng một cụm hoa, nhưng hoa cái thường chiếm ưu thế về số lượng. Hoa có 3 lá đài dạng màng, hình mũi mác hoặc hình trứng. Hoa đực có 3 nhị. Hoa cái có bầu trên, 1 ô, vòi nhụy ngắn chia làm 2-3 đầu nhụy. Cây thụ phấn nhờ gió, khả năng thụ phấn chéo cao giữa các cá thể, tạo nên sự đa dạng di truyền trong quần thể tự nhiên.

Quả và hạt: Quả là dạng quả nang (utricle) không nứt (indehiscent) hoặc nứt không đều. Bề mặt quả nhăn nheo, hơi nhô ra khỏi đài hoa. Mỗi quả chứa một hạt duy nhất hình thấu kính hoặc hình cầu dẹt, đường kính 1-1,25 mm. Vỏ hạt màu nâu đen đến đen nhánh, bóng loáng, đôi khi có vân mạng lưới rất mờ. Hạt có vỏ sừng cứng, giúp bảo vệ phôi khỏi điều kiện bất lợi và duy trì sức nảy mầm lên tới hàng chục năm trong đất.

Dền xanh là một trong những nguồn cung cấp khoáng chất thực vật tốt nhất, đặc biệt là sắt và canxi. Mặc dù bổ dưỡng, dền xanh có một đặc điểm hóa học cần lưu ý là hàm lượng oxalic acid (oxalate) và nitrate khá cao, làm giảm khả năng hấp thụ canxi của cơ thể và có thể tăng nguy cơ sỏi thận ở những người có cơ địa nhạy cảm. Nấu chín (đặc biệt là luộc và bỏ nước đầu) có thể làm giảm đáng kể lượng oxalate (giảm tới 30-70%).

Các giống dền xanh phổ biến

Dền cơm: Thường mọc hoang hoặc bán hoang dại ở vườn nhà, ruộng nương. Hiện nay cũng được trồng quy mô nhỏ. Lá nhỏ, hình thoi hoặc trứng, thân mảnh. Đặc trưng lớn nhất là hoa tụ lại ở ngọn hoặc nách lá thành những hạt nhỏ màu trắng xanh nhìn như hạt cơm (do đó có tên là dền cơm). Vị ngọt thanh, mùi thơm nhẹ đặc trưng, ăn rất mềm. Đây là loại được đánh giá là dân dã và ngon nhất trong các loại dền xanh dùng để nấu canh.

Dền xanh lá tròn: Là giống đã được thuần hóa và lai tạo để trồng kinh tế. Chúng có thể là các biến thể xanh của loài Amaranthus tricolor hoặc Amaranthus dubius. So với dền cơm, dền lá tròn có kích thước lớn hơn, sinh trưởng đồng đều hơn và lá mọng nước hơn. Cây lớn rất nhanh, thường thu hoạch chỉ sau 25-30 ngày gieo, thu hoạch khi cây cao khoảng 20-25 cm (giai đoạn non và ngon nhất).

Dền tía (dền đỏ): một nhóm giống rất phổ biến và được ưa chuộng tại Việt Nam nhờ màu sắc bắt mắt. Nó là loài Amaranthus tricolor với phần lớn diện tích lá và thân có màu đỏ tía hoặc đỏ thẫm do chứa nhiều sắc tố Betacyanin. Dền tía thường chứa lượng sắt và canxi cao hơn so với dền xanh.

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố cây dền xanh

Nhiệt độ: Là cây ưa nhiệt (thermophilic), nhiệt độ tối ưu cho nảy mầm là 25-30°C. Ở nhiệt độ dưới 18°C, sự nảy mầm bị ức chế mạnh. Nhiệt độ tối ưu cho sinh trưởng sinh dưỡng là 25-35°C. Cây chịu được nắng nóng gay gắt mùa hè nhưng ngừng sinh trưởng khi gặp sương giá.

Ánh sáng và quang chu kỳ: Cây ưa sáng hoàn toàn. Trong điều kiện bóng râm, cây vươn dài, thân yếu, lá mỏng và năng suất thấp. Ngày ngắn (short days) và nhiệt độ thấp kích thích cây ra hoa sớm, làm giảm năng suất lá và gây hiện tượng ngồng sớm (bolting).

Thổ nhưỡng: Dền xanh thích nghi với nhiều loại đất, từ đất cát pha đến đất thịt. Tuy nhiên, đất lý tưởng là đất phù sa hoặc đất thịt nhẹ, giàu chất hữu cơ, tơi xốp, pH từ 5,5-7,5. Cây chịu được hạn hán nhờ cơ chế C4 và rễ sâu, nhưng không chịu được ngập úng.

Phân bố của cây dền xanh ở Việt Nam

Dền xanh là loài có phân bố toàn cầu (cosmopolitan), tập trung mạnh nhất ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tại Việt Nam, dền xanh phân bố trải dài từ Bắc vào Nam. Cây thường mọc hoang ở các bãi đất trống, ven đường, nương rẫy và vườn nhà.

Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của cây dền xanh

Vòng đời của cây dền xanh là một chu kỳ của cây ngắn ngày, thường kéo dài khoảng 3-5 tháng từ khi gieo hạt đến khi tàn lụi. Tuy nhiên, nếu trồng để ăn rau, chu kỳ này kết thúc sớm hơn rất nhiều (chỉ khoảng 25-35 ngày).

Giai đoạn nảy mầm (3-5 NSG): Hạt hút nước trương lên, rễ mầm phá vỡ vỏ hạt cắm xuống đất. Hai lá mầm (cotyledons) hình mũi mác xuất hiện trên mặt đất.

• Có thể trồng quanh năm. Cày bừa kỹ, phơi ải 5-7 ngày để diệt mầm bệnh và trứng sâu trong đất.
• Lên luống rộng 1-1,2 m, cao 20-30 cm, rãnh rộng 30 cm để thoát nước tốt. Gieo sạ (gieo vãi) 200-300g hạt/1000m². Trộn hạt giống với cát sạch để gieo cho đều tay (ở nơi đất sét nhiều).

Giai đoạn cây con (5-20 NSG): Cây phát triển chậm trong tuần đầu để thiết lập hệ rễ. Sau đó, các lá thật đầu tiên hình trứng xuất hiện.

• Tưới 1-2 lần/ngày (sáng sớm và chiều mát). Sử dụng hệ thống tưới phun mưa nhẹ để không làm dập nát lá non và xói mòn đất. Duy trì độ ẩm đất khoảng 70-80%.
• Sau khi cây mọc 7-10 ngày (cao 3-5 cm), tiến hành tỉa thưa. Khoảng cách cây cách cây 10 cm đối với gieo sạ.

Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng (25-40 NSG): Thân chính vươn cao, các cành bên phát triển mạnh. Diện tích lá tăng nhanh. Đây là thời điểm vàng để thu hoạch rau thương phẩm (khi cây cao 20-25 cm). Thân lá lúc này mềm, hàm lượng xơ thấp, dinh dưỡng cao nhất.

• Sau mỗi lần thu hoạch (đối với thu hái nhiều lứa), tưới thúc bằng phân hữu cơ lỏng hoặc phân đạm hòa loãng để kích thích chồi nách.

Giai đoạn sinh thực và tàn lụi (từ 45 NSG trở đi): Cây chuyển sang phân hóa mầm hoa. Thân bắt đầu hóa gỗ (xơ cứng), cụm hoa phát triển ở ngọn. Dinh dưỡng từ lá chuyển về nuôi hạt. Nếu để giống, cần giữ cây đến khi hạt đen bóng (khoảng 70-80 ngày).

Quy trình bón phân

Bón lót trước khi trồng: Hỗn hợp bón lót trên 1.000 m² thường bao gồm đất mặt + 200 kg phân chuồng hoai mục + phân vi sinh + 50 kg phân Supe lân + 20 kg vôi khoảng 7-10 ngày trước khi trồng. Toàn bộ lượng phân này được trộn đều vào đất trong quá trình làm luống, khoảng 7 ngày trước khi gieo hạt.

Bón thúc: cung cấp dinh dưỡng trực tiếp cho từng giai đoạn sinh trưởng của cây trong một mùa vụ.

• Khoảng 10 NSG, mỗi 1.000 m² bón 10 kg NPK 20-20-15.
• Khoảng 20 NSG, mỗi 1.000 m² bón 5 kg Urea.

Lưu ý: nguyên tắc 4 đúng trong phân bón gồm loại phân bón, lượng phân bón, thời điểm bón, cách bón phân phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giống cây trồng, thời gian sinh trưởng, tình trạng thổ nhưỡng, năng suất mục tiêu, điều kiện thực tế. Người trồng cần tham khảo thêm kinh nghiệm từ những người trồng khác hoặc chuyên gia về loại giống đó để có kế hoạch bón phân hợp lý. Có thể tham khảo mục Hiểu về dinh dưỡng của TriNongViet.vn để có cơ sở khoa học cho quyết định của mình.

Các loại dịch hại thường gặp

Sâu khoang, sâu ăn lá (Spodoptera litura, Hymenia recurvalis)

Rệp muội (Aphis spp.)

Bọ nhảy (Phyllotreta spp.)

Bệnh chết rạp cây con (Pythium, Rhizoctonia, Fusarium)

Bệnh đốm lá (Cercospora sp., Alternaria sp.)

Lưu ý: Để hiểu thêm về dịch hại cũng như các nguyên tắc quản lý dịch hại hiệu quả, an toàn, đạt chuẩn mời quý bạn đọc tham khảo nội dung ở mục Hiểu về bảo vệ thực vật của TriNongViet.vn để có cơ sở khoa học cho quyết định của mình.

Thu hoạch và bảo quản dền xanh sau thu hoạch

Thời điểm thu hoạch: Thu hoạch lần đầu sau gieo 25-30 ngày, khi cây cao 20-25 cm và lá còn non mềm. Tốt nhất là vào sáng sớm khi sương vừa tan nhưng nắng chưa gắt.

Phương pháp thu hoạch: Nhổ cả cây áp dụng khi muốn thu hoạch một lần để giải phóng đất, thường dùng cho dền gieo sạ dày. Cắt tỉa bằng dao, cắt ngang thân chính cách mặt đất 7-10 cm, sau đó bón thúc để cây ra chồi nách.

Bảo quản: Rau sau khi hái phải đưa ngay vào chỗ râm mát, tránh gió lùa trực tiếp và sử dụng ngay. Không dồn đống quá chặt gây sinh nhiệt (tự bốc nóng) làm ủng lá bên trong.

Ứng dụng của cây dền xanh

Rau dền cơm là nguyên liệu quen thuộc trong mâm cơm người Việt với các món ăn mang tính giải nhiệt cao: rau dền luộc, canh rau dền nấu tôm/cua...

Theo Dược điển và kinh nghiệm dân gian Việt Nam, dền xanh có vị ngọt, nhạt, tính mát (hàn), giúp thanh nhiệt, lợi tiểu, lương huyết, sát trùng, trị nọc độc.

Kết luận

Dền xanh không chỉ là một loài thực vật hoang dã hay một loại rau dân dã, mà là một nguồn tài nguyên sinh học quý giá. Với khả năng thích ứng tuyệt vời (cơ chế C4), giá trị dinh dưỡng và các hoạt tính dược lý đã được chứng minh, loài cây này xứng đáng được đầu tư canh tác bài bản hơn.

Bạn đang tìm kiếm người đồng hành trên hành trình phát triển nông nghiệp? TriNongViet.vn sẵn sàng kết nối bạn với mạng lưới chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực cây trồng. Hãy liên hệ ngay với fanpage Trí Nông Việt để cùng trao đổi, hợp tác và xây dựng sự nghiệp nông nghiệp hiện đại, an toàn, hiệu quả và bền vững.