Tiêu chuẩn Linking Environment and Farming (LEAF)

Trong thế kỷ 21, ngành nông nghiệp toàn cầu đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Một mặt, áp lực dân số gia tăng đòi hỏi sản lượng lương thực phải tăng mạnh để đảm bảo an ninh lương thực. Mặt khác, biến đổi khí hậu, suy thoái đất, khan hiếm nước và mất đa dạng sinh học đang đe dọa trực tiếp đến khả năng sản xuất của các hệ thống canh tác hiện tại. Trong bối cảnh đó, các mô hình canh tác cực đoan - hoặc thâm canh hóa học tối đa, hoặc hữu cơ hoàn toàn - đôi khi không cung cấp được giải pháp toàn diện cho tất cả các bối cảnh kinh tế và xã hội. Chính tại khoảng trống chiến lược này, Linking Environment and Farming (LEAF) đã xuất hiện và phát triển như một giải pháp cân bằng, thực tế và dựa trên khoa học.

LEAF, viết tắt của "Linking Environment And Farming" (Liên kết Môi trường và Nông nghiệp), không chỉ đơn thuần là một cơ quan cấp chứng nhận. Đây là một tổ chức từ thiện có trụ sở tại Vương quốc Anh, được thành lập từ năm 1991, với sứ mệnh thúc đẩy sự chuyển đổi sang các hệ thống thực phẩm và nông nghiệp bền vững hơn ở cấp độ toàn cầu. Tầm nhìn của LEAF vượt xa việc tuân thủ các quy định; nó hướng tới một hệ thống canh tác và thực phẩm toàn cầu mang lại hành động tích cực cho khí hậu (Climate Positive), xây dựng khả năng phục hồi (resilience) và hỗ trợ sức khỏe, sự đa dạng và sự phong phú của thực phẩm, trang trại, môi trường và xã hội.

Lịch sử hình thành và phát triển của LEAF

Đầu những năm 1990, nông nghiệp Châu Âu đối mặt với sự giám sát gắt gao của công chúng. Các phương pháp canh tác thâm canh sử dụng nhiều hóa chất đã dẫn đến những lo ngại về ô nhiễm môi trường và an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh đó, LEAF được thành lập vào năm 1991, ban đầu như một dự án kéo dài 3 năm nhằm giải quyết khoảng cách ngày càng lớn giữa thực hành nông nghiệp và sự hiểu biết của công chúng.

David Richardson là Chủ tịch đầu tiên của LEAF, ông đã đóng vai trò then chốt trong việc định hình tư tưởng của tổ chức. Trong bản tin đầu tiên xuất bản tháng 4 năm 1992, Richardson đã thẳng thắn đối diện với sự hoài nghi của cộng đồng nông dân - những người lo ngại rằng LEAF chỉ là "một tổ chức xanh cực đoan" khác. Ông lập luận rằng mục tiêu của LEAF là hợp lý và có thể đạt được, tránh các thái độ cực đoan. LEAF không chủ trương cấm hoàn toàn thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học, mà ủng hộ việc giảm thiểu sử dụng chúng phù hợp với các quy tắc canh tác tốt và nhu cầu sống còn về lợi nhuận. Đây là một quan điểm rất tiến bộ và thực tế vào thời điểm đó, đặt nền móng cho triết lý con đường thứ ba giữa canh tác truyền thống và hữu cơ.

Năm 1993 đánh dấu một cột mốc quan trọng với sự ra đời của LEAF Audit (Kiểm toán LEAF). Ban đầu, đây là một hình thức tự đánh giá (self-assessment) giúp nông dân giám sát và đánh giá các thực hành canh tác của họ theo các nguyên tắc Quản lý Nông trại Tổng hợp (IFM). Biểu đồ "Bánh xe IFM" (IFM wheel) ra đời trong giai đoạn này đã trở thành biểu tượng trực quan giúp nông dân hình dung cách các yếu tố môi trường và kinh tế tương tác với nhau.

LEAF Marque được thiết kế như một nhãn thực phẩm để thưởng cho những nông dân cam kết với môi trường và cung cấp cho người tiêu dùng sự lựa chọn bền vững. Hệ thống này chính thức ra mắt vào năm 2001 và được thiết lập đầy đủ vào năm 2003. Waitrose là chuỗi siêu thị đầu tiên tại Anh nhận ra giá trị của LEAF Marque và đưa các sản phẩm có nhãn này lên kệ hàng. Đến cuối năm 2003, đã có 150 nông dân tiên phong tham gia chương trình.

Năm 2006, LEAF khởi xướng sự kiện "Chủ nhật Mở cửa Trang trại" (Open Farm Sunday) thí điểm với 300 trang trại. Sáng kiến này cho phép công chúng đến thăm các trang trại đang hoạt động để tận mắt chứng kiến quy trình sản xuất thực phẩm. Sự kiện này nhanh chóng trở thành ngày hội quốc gia của ngành nông nghiệp Anh. Tính đến nay, chương trình đã đón tiếp hơn 2,7 triệu lượt khách tham quan, đóng vai trò cốt yếu trong việc xây dựng niềm tin xã hội.

Năm 2012, nhân kỷ niệm 21 năm thành lập, LEAF đã thiết lập vững chắc mạng lưới các Trang trại Trình diễn (Demonstration Farms) và Trung tâm Đổi mới (Innovation Centres). Đây là những nơi thực nghiệm các nghiên cứu mới nhất và chuyển giao công nghệ cho cộng đồng nông dân.

Trong thập kỷ gần đây, LEAF đã mở rộng mạnh mẽ ra ngoài biên giới Vương quốc Anh, trở thành một tiêu chuẩn toàn cầu. LEAF Education (2018) chính thức sáp nhập và ra mắt mảng giáo dục chuyên sâu, làm việc với các trường học để đưa nông nghiệp vào chương trình giảng dạy. Tính đến năm 2022, LEAF Marque đã có mặt tại 19 quốc gia với 877 doanh nghiệp được chứng nhận, bao phủ diện tích 310.537 ha. Các nhà bán lẻ lớn như Tesco và Co-op đã đưa ra các cam kết mạnh mẽ, yêu cầu toàn bộ chuỗi cung ứng rau quả toàn cầu của họ phải đạt chuẩn LEAF Marque vào năm 2025-2027, tạo động lực lớn cho sự phát triển của tiêu chuẩn này tại các quốc gia xuất khẩu như Việt Nam, Tây Ban Nha, và Châu Phi.

Quản lý Nông trại Tổng hợp (IFM)

Trái tim của LEAF không phải là bộ tiêu chuẩn kiểm tra, mà là triết lý Quản lý Nông trại Tổng hợp (IFM). IFM được định nghĩa là một cách tiếp cận toàn diện (whole-farm approach), kết hợp giữa công nghệ hiện đại tốt nhất với các phương pháp canh tác truyền thống. Mục tiêu tối thượng là mang lại một nền nông nghiệp thịnh vượng, làm giàu cho môi trường và gắn kết cộng đồng địa phương.

Khác với nông nghiệp hữu cơ vốn loại bỏ hoàn toàn hóa chất tổng hợp, IFM chấp nhận sử dụng chúng nhưng ở mức tối thiểu và có kiểm soát, dựa trên sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro. Hệ thống IFM được cấu thành bởi 9 nguyên tắc cốt lõi có mối quan hệ biện chứng và hỗ trợ lẫn nhau.

• Tổ chức và Lập kế hoạch: là bộ não của hệ thống IFM.
• Quản lý đất và độ phì nhiêu
• Quản lý nước
• Bảo vệ sức khỏe cây trồng
• Kiểm soát ô nhiễm
• Chăn nuôi kết hợp
• Hiệu quả năng lượng
• Bảo tồn cảnh quan thiên nhiên
• Gắn kết cộng đồng

Tiêu chuẩn LEAF Marque

Tiêu chuẩn LEAF Marque chuyển hóa các nguyên tắc triết học của IFM thành một bộ quy tắc kỹ thuật có thể kiểm chứng được. Phiên bản hiện hành v16.1 (có hiệu lực từ ngày 01/09/2023) bao gồm những cập nhật quan trọng nhằm tăng tính linh hoạt và tập trung vào kết quả.

Tiêu chuẩn được xây dựng dựa trên các Điểm Kiểm soát (Control Points) được phân loại thành:

• Thiết yếu (Essential - E): bắt buộc tuân thủ 100% để đạt chứng nhận. Đây là mức sàn của sự bền vững.
• Khuyến nghị (Recommended - R): các thực hành tốt nhất (best practices). Tuy không bắt buộc, nhưng việc thực hiện các điểm này giúp nông dân chuẩn bị cho các phiên bản nâng cấp trong tương lai (dự kiến sẽ chuyển thành Core và Advanced trong phiên bản v17.0).

Để đạt được chứng nhận LEAF Marque, một doanh nghiệp phải trải qua một quy trình có cấu trúc chặt chẽ, đảm bảo tính minh bạch và khách quan.

LEAF Marque hoạt động như một lớp bổ sung lên trên các chứng nhận cơ sở về Thực hành Nông nghiệp Tốt (GAP). LEAF không muốn lặp lại việc kiểm tra các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm cơ bản (vệ sinh, an toàn lao động) mà các tiêu chuẩn như GLOBALG.A.P đã làm rất tốt.

Các bước thực hiện chứng nhận

1. Gia nhập trở thành thành viên LEAF: đăng ký thành viên với tổ chức LEAF để tiếp cận tài liệu và công cụ.
2. Tự đánh giá: hoàn thành công cụ trực tuyến LEAF Sustainable Farming Review (LSFR) hàng năm. LSFR giúp nông dân rà soát việc thực hiện IFM. Nó phải được hoàn thành tối đa 9 tháng trước khi đánh giá chính thức.
3. Khắc phục khoảng trống: dựa trên kết quả LSFR, nông dân điều chỉnh thực hành để đáp ứng các Điểm Kiểm soát Thiết yếu của Tiêu chuẩn v16.1.
4. Đánh giá (bởi Bên thứ 3): một tổ chức chứng nhận (CB) độc lập sẽ đến trang trại kiểm tra. Các CB uy tín bao gồm: SGS, Eurofins, DNV, NSF, Control Union.
5. Cấp chứng chỉ: nếu đạt 100% điểm Thiết yếu, chứng chỉ được cấp. Nếu có điểm không phù hợp (Non-conformance), nông dân có 28 ngày (hoặc 3 tháng đối với đánh giá lần đầu) để khắc phục.
6. Duy trì, cải tiến liên tục: chứng nhận thường có giá trị 1 năm. Quá trình này lặp lại để thúc đẩy cải tiến liên tục.

Thực trạng

Sự mở rộng của LEAF Marque sang khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam, đang được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nhu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nhà bán lẻ Anh Quốc đóng vai trò là động lực chính cho sự áp dụng LEAF Marque tại Việt Nam. Các công ty xuất khẩu sang Châu Âu đang là nhóm đối tượng đầu tiên tiếp cận LEAF Marque do yêu cầu khắt khe về dư lượng và môi trường.

Việc áp dụng LEAF Marque tại Việt Nam gặp phải những rào cản đáng kể, đặc biệt đối với các nông hộ nhỏ lẻ. Nông dân phải trả phí cho hai loại chứng nhận (GlobalG.A.P + LEAF Marque) cùng lúc. Chi phí đánh giá hàng năm, phí thành viên và chi phí đầu tư cơ sở vật chất là một rào cản tài chính lớn. Nguyên tắc "Tổ chức và Lập kế hoạch" đòi hỏi kỹ năng quản lý hồ sơ, dữ liệu mà nông dân nhỏ thường thiếu. Việc ghi chép nhật ký canh tác chi tiết, lập kế hoạch quản lý đất/nước bằng văn bản là một thách thức về năng lực.

Mô hình Chứng nhận Nhóm (Group Certification) đang được khuyến khích, một hợp tác xã hoặc doanh nghiệp đứng ra quản lý Hệ thống Quản lý Chất lượng (QMS) chung và chịu trách nhiệm chứng nhận cho hàng trăm nông dân thành viên, giúp chia sẻ chi phí và hỗ trợ kỹ thuật.

Nhiều nông dân ban đầu tham gia vì yêu cầu của khách hàng, nhưng sau đó nhận ra lợi ích kinh tế thực sự đến từ sự hiệu quả. LEAF Marque chứng minh rằng sản xuất nông nghiệp và bảo tồn thiên nhiên có thể song hành. Việc đào tạo nhân lực về IFM nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và lòng tự hào của người lao động trong ngành nông nghiệp.

Linking Environment and Farming (LEAF) đã đi một chặng đường dài từ một dự án nhỏ tại Anh năm 1991 đến một tiêu chuẩn toàn cầu chi phối hàng trăm ngàn héc-ta đất canh tác. Sự thành công của LEAF nằm ở triết lý Quản lý Nông trại Tổng hợp (IFM) - một cách tiếp cận cân bằng, khoa học và thực dụng, từ chối các cực đoan để tìm ra giải pháp tối ưu cho cả kinh tế và môi trường.

Đối với Nông nghiệp Việt Nam, sự trỗi dậy của LEAF Marque là một tín hiệu rõ ràng từ thị trường quốc tế. Bền vững không còn là sự lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết.