Công ty Đạm Hà Bắc và Đạm Ninh Bình
Công ty Cổ phần Phân Đạm và Hóa Chất Hà Bắc (Đạm Hà Bắc) và Công ty TNHH MTV Đạm Ninh Bình (Đạm Ninh Bình) đều trực thuộc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) và đóng vai trò là hai trụ cột cung cấp phân bón lớn nhất khu vực miền Bắc, đảm bảo an ninh lương thực và vật tư nông nghiệp quốc gia.
Ngành công nghiệp phân bón, đặc biệt là phân đạm (urea), là một trong những nền tảng cốt lõi chi phối trực tiếp đến an ninh lương thực và sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp Việt Nam. Trong cấu trúc nguồn cung hiện tại, thị trường urea Việt Nam được phân cực rõ rệt bởi hai trường phái công nghệ và lợi thế cạnh tranh gắn liền với vị trí địa lý. Ở khu vực phía Nam, các nhà máy thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) như Đạm Phú Mỹ (DPM) và Đạm Cà Mau (DCM) thống trị thị trường dựa trên công nghệ nhiệt phân khí tự nhiên (Natural Gas Reforming), sở hữu công suất khổng lồ lên tới 800.000 tấn/năm cho mỗi nhà máy. Ở chiều ngược lại, khu vực phía Bắc được củng cố bởi các nhà máy trực thuộc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) sử dụng công nghệ khí hóa than (Coal Gasification), với hai đại diện tiêu biểu nhất là Đạm Hà Bắc và Đạm Ninh Bình.
Lịch sử hình thành
Quá trình phôi thai của Đạm Hà Bắc bắt đầu từ năm 1960 khi nhà máy được khởi công xây dựng như một công trình công nghiệp trọng điểm quốc gia. Sau 5 năm kiến thiết liên tục, nhà máy đã đạt được những cột mốc lịch sử mang tính nền móng: Phân xưởng Nhiệt điện, Phân xưởng Tạo khí thành công khí hóa than làm nguyên liệu sản xuất amoniac và Xưởng Cơ khí đi vào hoạt động vào năm 1965. Đến ngày 01/05/1975, Chính phủ chính thức hợp nhất các đơn vị liên quan để thành lập Nhà máy Phân Đạm Hà Bắc hoàn chỉnh.
Giai đoạn đầu vận hành chứng kiến những thách thức nghiêm trọng về năng lực làm chủ công nghệ. Năm 1981, sản lượng đạm urea chỉ đạt 9.000 tấn, tương đương mức huy động vỏn vẹn 9% công suất thiết kế. Trải qua nhiều nỗ lực cải tiến, nhà máy mới từng bước khắc phục yếu điểm kỹ thuật. Bước ngoặt công suất lớn nhất của Đạm Hà Bắc diễn ra vào năm 2015 khi dự án cải tạo, mở rộng được khánh thành, nâng tổng công suất thiết kế lên mức 500.000 tấn urea/năm. Những năm gần đây, năng lực vận hành của Đạm Hà Bắc đạt trạng thái tối ưu, duy trì công suất trên 90% liên tục. Đến ngày 01/01/2016, doanh nghiệp chính thức chuyển đổi mô hình thành Công ty Cổ phần Phân Đạm và Hóa Chất Hà Bắc (HANICHEMCO).
Khởi công vào tháng 5/2008 và đi vào vận hành từ tháng 3/2012, Nhà máy Đạm Ninh Bình (thuộc Vinachem) được kỳ vọng là biểu tượng công nghiệp phân bón phía Bắc. Nhà máy Đạm Ninh Bình sở hữu một tổ hợp công nghệ đỉnh cao được chuyển giao trực tiếp từ các quốc gia châu Âu tạo ra sản phẩm đạm urê Ninh Bình đạt tiêu chuẩn chất lượng quốc tế khắt khe: Hàm lượng Nitơ luôn >46,3%, hàm lượng Biuret <1,0%. Đặc biệt, việc sử dụng chất UFC 85 được pha trộn ngay trong quá trình tạo hạt để chống vón cục, tạo ra hạt đạm đồng đều, tơi rời và trong suốt. Nhờ chất lượng vượt trội, sản phẩm không chỉ tiêu thụ mạnh tại các thị trường trong nước thông qua hệ thống đại lý từ Bắc vào Nam, mà còn đáp ứng được tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Hàn Quốc, Đài Loan, Ấn Độ, Malaysia, Sri Lanka và Philippines. Nhà máy được thiết kế với công suất cực lớn: 560.000 tấn urea/năm và 320.000 tấn amoniac/năm.
Nghịch lý của Đạm Ninh Bình nằm ở chỗ: công nghệ càng tiên tiến, quy mô đầu tư càng khổng lồ, thì gánh nặng nợ vay và áp lực khấu hao càng lớn. Chỉ sau 4 năm tham gia thương trường, Đạm Ninh Bình chìm trong thua lỗ tới 2.000 tỷ đồng. Tính đến cuối năm 2021, công ty gánh khoản nợ lên tới 12.000 tỷ đồng (gồm 9.600 tỷ đồng nợ gốc và 2.400 tỷ đồng nợ lãi), trong khi lỗ lũy kế vượt 7.000 tỷ đồng, làm âm hoàn toàn vốn chủ sở hữu và biến Đạm Ninh Bình thành một trong 12 đại dự án yếu kém điển hình. Ngày 19/12/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 118/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Tái cấu trúc công ty. Đạm Ninh Bình đã báo lãi trở lại trong năm 2023.
Nền tảng công nghệ
Khác với các nhà máy sản xuất đạm phía Nam sử dụng khí thiên nhiên từ giàn khoan ngoài khơi, cả Đạm Hà Bắc và Ninh Bình đều tận dụng nguồn tài nguyên than đá sẵn có ở miền Bắc làm nguyên liệu đầu vào. Quá trình đốt than đá trong điều kiện thiếu oxy ở nhiệt độ và áp suất cực cao phá vỡ cấu trúc của than. Quá trình này tạo ra khí tổng hợp (syngas) chứa thành phần chính là H2 và CO. Sau đó, khí H2 được đem phản ứng với N2 tách từ không khí để tổng hợp thành NH3. Cuối cùng, NH3 phản ứng tiếp với CO2 để tạo ra phân urea ở dạng lỏng nóng chảy rồi đưa lên tháp tạo hạt.
Khác biệt công nghệ tạo ra những hình thái vật lý khác nhau của hạt urea, từ đó định hình phân khúc khách hàng. Đạm Cà Mau (DCM) sở hữu độc quyền công nghệ hạt đục (granular) tại Việt Nam bằng cách tạo hạt cưỡng bức trong thiết bị tạo hạt giường tầng sôi. Hạt đạm có kích thước to, cứng, tan chậm trong nước, giúp giảm thiểu hao hụt do bay hơi hoặc rửa trôi, rất phù hợp cho tập quán canh tác tại khu vực chiêm trũng và là nguyên liệu không thể thay thế cho việc phối trộn NPK. Nhờ đó, DCM thống trị tuyệt đối vùng Đồng bằng sông Cửu Long và liên tục đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu cao.
Đạm Phú Mỹ (DPM), Đạm Hà Bắc, Đạm Ninh Bình đều sản xuất dòng hạt trong (prilled) được tạo ra bằng công nghệ nhỏ giọt lỏng từ đỉnh tháp tạo hạt. Hạt có kích thước nhỏ, dễ hòa tan, cung cấp đạm tức thì cho cây trồng. Đây là thói quen sử dụng đã bén rễ lâu đời của bà con nông dân khu vực miền Bắc và miền Trung.
