Họ Xén tóc

Họ Xén tóc (Cerambycidae), thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera), là nhóm côn trùng gây hại nghiêm trọng trên nhiều loại cây trồng nông nghiệp (cây ăn quả, cây công nghiệp). Ấu trùng của chúng được gọi chung là "sâu đục thân", với đặc điểm sinh học gây khó khăn lớn cho công tác phòng trừ.

Các loài thuộc họ Xén tóc (longhorn beetle) tiêu biểu thường gặp trong nông nghiệp ở Việt Nam:

• Xylotrechus spp., Nadezhdiella spp., Dorysthenes spp., Batocera spp., Anoplophora spp., Neoplocaederus spp., ...

Đặc điểm hình thái của các giai đoạn phát triển

Các loài thuộc họ Cerambycidae trải qua chu kỳ biến thái hoàn toàn (holometabolous) bao gồm bốn giai đoạn phát triển rõ rệt. Các đặc điểm thích nghi hình thái ở mỗi giai đoạn đều liên quan chặt chẽ đến lối sống đục khoét và ẩn dật sâu trong mô gỗ của cây ký chủ.

Trứng

Trứng Xén tóc (egg) thường có dạng hình bầu dục thuôn dài, với một đầu hơi nhọn hơn đầu kia. Kích thước trứng dao động trung bình 1,0-7,0 mm tùy thuộc vào kích thước của loài. Khi mới được đẻ, trứng có màu trắng bán trong suốt hoặc trắng ngà, sau đó chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng sẫm khi phôi phát triển. Bề mặt vỏ trứng (chorion) dưới kính hiển vi điện tử quét thể hiện các hoa văn hình ngũ giác hoặc lục giác rất đặc trưng, kèm theo các lỗ thở (micropyle) dạng bọt xốp ở hai đầu cực để hỗ trợ quá trình trao đổi khí của phôi. Trứng được thành trùng cái đẻ đơn lẻ hoặc thành nhóm nhỏ trong các kẽ nứt của vỏ cây hoặc các vết nứt nông do chúng tự gặm bằng hàm.

Ấu trùng

Ấu trùng (sâu đục thân, borer) là pha gây hại chính và có thời gian sống dài nhất trong vòng đời. Chúng có hình dạng thuôn dài, màu trắng sữa đến vàng nhạt, cơ thể chia phân đốt rõ rệt và dẹt nhẹ theo chiều lưng bụng. Phần đầu nhỏ so với phần thân phình to, hóa cứng mạnh, có màu nâu đỏ đến nâu đen với cặp hàm mảnh nhưng vô cùng cứng rắn, cấu tạo đặc biệt để nghiền nát tế bào mạch dẫn. Một đặc điểm nhận dạng quan trọng là hầu hết ấu trùng gây hại đều không có chân ngực hoặc chân chỉ ở dạng vết tích, chúng di chuyển dọc theo các đường hầm bằng cách co bóp các u lồi cơ thịt dọc hai bên cơ thể.

Nhộng

Ấu trùng di chuyển ra gần lớp vỏ ngoài của thân cây, gặm một lỗ thoát sẵn nhưng vẫn để lại một lớp biểu bì mỏng che phủ để bảo vệ thành trùng sau này, sau đó lùi lại xây dựng buồng nhộng (pupal chamber). Nhộng (pupa) của họ Xén tóc thuộc dạng nhộng trần (pupa exarate), cho phép quan sát rõ ràng các phần phụ như chân, cánh và cặp râu đầu xếp cuộn dọc theo cơ thể. Kích thước nhộng tương ứng với kích thước của thành trùng, dao động 12-40 mm. Nhộng ban đầu có màu trắng sữa, mềm mại và dần chuyển sang màu nâu sẫm, hóa cứng trước khi vũ hóa.

Thành trùng

Thành trùng có cơ thể hóa cứng hoàn toàn, dạng hình ống thuôn dài, màu sắc rất đa dạng từ đen bóng đến có các họa tiết sọc hoặc đốm tương phản. Điểm đặc trưng nhất là cặp râu đầu 11 đốt có khớp động linh hoạt, có thể gập ngược về phía sau lưng. Sự phân hóa giới tính (sexual dimorphism) ở thành trùng rất rõ rệt. Con đực có râu dài hơn thân rất nhiều (1,2-2 lần) và đốt bụng cuối ngắn, phẳng hoặc lõm tròn, trong khi râu con cái ngắn hơn và đốt bụng cuối thon dài dạng hình ống dẫn trứng kéo dài.