Các loài cây cảnh thuộc họ Lan

Họ Lan (Orchidaceae) là một trong những họ thực vật có hoa lớn và đa dạng nhất trên thế giới. Trong giới sinh vật cảnh, hoa lan được đặc biệt ưa chuộng nhờ vẻ đẹp sang trọng, hình dáng độc đáo và hương thơm phong phú.

Lan Hồ Điệp (Phalaenopsis spp.)

Hoa lớn, đối xứng, cánh hoa thường rộng, xếp phẳng và tròn. Vòi hoa vươn dài cong vút từ các nách lá. Bản lá to, dày, mọng nước, mọc xếp ốp vào nhau thành 2 hàng đối xứng. Thân rất ngắn, hoàn toàn không có giả hành, sinh trưởng kiểu đơn trục. Rễ to, mập mạp, mọc trồi ra ngoài bám vào giá thể, có màu xanh lục khi ướt và bạc/trắng khi khô.

Lan Hoàng Thảo (Dendrobium spp.)

Hoa mọc thành chùm từ các mắt ngủ trên đốt thân hoặc trên ngọn. Lá mọc so le dọc theo các đốt thân. Rất nhiều loài sẽ rụng lá hoàn toàn trước khi ra hoa. Thân sinh trưởng kiểu hợp trục. Giả hành có nhiều đốt (lóng) rõ rệt như thân trúc, có thể thon dài hoặc phình to mọng nước. Hệ rễ chùm nhỏ, mảnh, bám rất chặt chằng chịt vào giá thể.

Lan Hoàng Hậu (Cattleya spp.)

Hoa rất to, cánh môi xòe cực rộng, uốn lượn bồng bềnh và có màu sắc tương phản mạnh. Lá cứng, rất dày, bản rộng, thường chỉ mọc 1 hoặc 2 chiếc duy nhất trên đỉnh mỗi giả hành. Thân sinh trưởng kiểu hợp trục. Giả hành mập, ngắn, thường hơi dẹt hoặc hình thoi, là kho dự trữ nước lớn. Rễ chùm, to vừa phải, phát triển mạnh thành búi quanh gốc.

Lan Vanda (Vanda spp.)

Cánh hoa hơi tròn và xếp khít, thường có họa tiết vân lưới trên cánh, mọc thành chùm từ nách lá. Lá hình dải hẹp, khuyết rãnh ở giữa, mọc đan chéo nhau xếp thành hình chữ V dọc theo thân. Thân sinh trưởng đơn trục, vươn dài, mọc cao liên tục lên trên, không có giả hành. Rễ gió cực kỳ to, dài, buông thõng lơ lửng trong không khí, không cần vùi lấp.

Lan Kiếm (Cymbidium spp.)

Cánh hoa thon dài, thanh tao. Vòi hoa mọc từ gốc giả hành, vươn thẳng đứng hoặc buông rủ. Lá dài, hẹp, hình lưỡi kiếm, mọc thành bụi dày từ gốc, nhìn giống những thanh kiếm dựng lên, có thể uốn cong rủ xuống mềm mại. Thân sinh trưởng kiểu hợp trục. Giả hành hình củ hành tròn hoặc hơi dẹt, mọc thành cụm sát xuống gốc. Rễ to, xốp, thường cắm sâu xuống đất mùn hoặc lớp lá mục (địa lan).

Lan Vũ Nữ (Oncidium spp.)

Hoa nhỏ, cánh môi xòe rộng rực rỡ như chiếc váy dạ hội. Vòi hoa vươn rất dài, phân nhiều nhánh. Lá mỏng, thuôn dài, vươn cao, thường mọc từ đỉnh và hai bên hông giả hành. Thân sinh trưởng kiểu hợp trục. Giả hành dẹt, to, sẽ bị nhăn nheo bề mặt khi cây thiếu nước. Rễ nhỏ, mịn như sợi chỉ, mọc thành búi chằng chịt.

Lan Hài (Paphiopedilum spp.)

Cánh môi biến đổi thành dạng chiếc túi (hình chiếc giày/hài) để bẫy côn trùng, là đặc điểm hình thái đặc trưng nhất. Lá dày, dài, mọc thành từng lớp xếp hoa thị sát mặt đất, có họa tiết vân gấm (đốm ngụy trang). Thân sinh trưởng kiểu hợp trục, rất ngắn ẩn sâu dưới gốc và màng lá, không có giả hành. Rễ có nhiều lông hút để bám và sinh trưởng trong lớp mùn dưới tán rừng.

Đặc điểm cấu tạo và sinh trưởng chung

Lan thuộc nhóm thực vật một lá mầm (Monocotyledon). Để thích nghi với nhiều điều kiện môi trường khắc nghiệt, chúng đã phát triển những đặc điểm cấu tạo và cơ chế sinh trưởng rất đặc trưng.

Đa số các loài phong lan có rễ mọc vươn ra ngoài không khí (rễ gió). Bên ngoài rễ được bao bọc bởi lớp velamen (mạc lan hay mô xốp). Lớp mô này hoạt động như một miếng bọt biển, giúp rễ hấp thụ sương, hơi ẩm và dưỡng chất hòa tan trong không khí, đồng thời bảo vệ lõi rễ bên trong khỏi bức xạ mặt trời. Ở nhiều loài lan, phần gốc hoặc thân sẽ phình to tạo thành cấu trúc gọi là củ giả. Đây là kho dự trữ nước và carbohydrate giúp cây chống chịu qua những đợt khô hạn dài ngày.

Lá lan là lá đơn, mọc so le hoặc đối xứng, thường có hệ gân song song đặc trưng của thực vật một lá mầm. Bề mặt lá thường được phủ một lớp sáp cutin dày nhằm hạn chế tối đa sự thoát hơi nước.

Hoa lan thường có cấu tạo gồm 3 lá đài (sepals) và 3 cánh hoa (petals). Trong đó, một cánh hoa tiến hóa và biến đổi hình dạng hoàn toàn so với hai cánh còn lại, được gọi là cánh môi (labellum). Cánh môi đóng vai trò như một bãi đáp và biển báo màu sắc để thu hút côn trùng thụ phấn. Thay vì mọc tách biệt, nhị và nhụy hợp nhất lại thành một cấu trúc duy nhất ở trung tâm bông hoa gọi là trụ hoa. Hạt phấn kết dính chặt lại với nhau thành những khối phấn sáp và sẽ dính chặt vào lưng hoặc đầu côn trùng khi chúng chui vào hoa, đảm bảo tỷ lệ thụ phấn chéo thành công cao nhất. Hạt lan không có phôi nhũ, bắt buộc phải nảy mầm thông qua quá trình cộng sinh với nấm rễ nội cộng sinh để lấy đường và dưỡng chất từ sợi nấm.

Hai kiểu sinh trưởng chính:

• Đơn trục (Monopodial): Cây chỉ có một thân chính với đỉnh sinh trưởng phát triển vô hạn. Các lá non liên tục mọc ra từ ngọn, làm cây vươn cao mãi lên, rễ mọc ra từ các đốt trên thân (ví dụ: Lan Hồ Điệp, Lan Vanda).
• Hợp trục (Sympodial): Cây phát triển đến một độ dài nhất định, đỉnh sinh trưởng sẽ dừng lại (thường là để ra hoa). Sau đó, các chồi ngủ ở dưới gốc hoặc củ giả sẽ nứt ra, mọc thành một thân mới kế tiếp, tạo thành từng bụi lớn (ví dụ: Lan Hoàng Thảo, Lan Cattleya).

Mỗi chi lan và loài lan sẽ có yêu cầu sinh thái hoàn toàn khác nhau về độ ẩm, cường độ ánh sáng, chu kỳ nhiệt độ và loại giá thể (vỏ thông, xơ dừa, dớn, than củi). Việc tìm hiểu kỹ đặc tính sinh học của từng loài là yếu tố tiên quyết để cây phát triển khỏe mạnh và ra hoa đạt chất lượng tốt.