Họ Vòi voi (Curculionidae)

Họ Vòi voi (Curculionidae), thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera), phân bố rộng khắp các sinh cảnh trên thế giới, từ rừng ôn đới cho đến các vùng thảo nguyên bán khô hạn, nhưng đạt độ đa dạng sinh học cao nhất tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Trong nông nghiệp, họ Curculionidae chứa đựng nhiều loài dịch hại nguy hiểm bậc nhất, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh lương thực và giá trị thương mại của nhiều loại cây trồng nông nghiệp trọng điểm cũng như nông sản sau thu hoạch.

Nhóm gây hại ngoài đồng ruộng: Cosmopolites sordidus, Sternochetus mangiferae, Rhynchophorus ferrugineus, Metamasius hemipterus, Anthonomus grandis, Lissorhoptrus oryzophilus,...

Nhóm gây hại nông sản lưu kho: Sitophilus oryzae, Sitophilus zeamais, Sitophilus granarius, Sitophilus linearis,...

Đặc điểm hình thái của các giai đoạn phát triển

Curculionidae thuộc nhóm côn trùng có biến thái hoàn toàn (holometabolous), với vòng đời trải qua bốn giai đoạn tách biệt rõ ràng: trứng, ấu trùng, nhộng và thành trùng. Mỗi giai đoạn phản ánh một cấp độ thích nghi tinh vi với môi trường sống, đặc biệt là lối sống ẩn dật bên trong mô thực vật của ấu trùng.

Trứng

Trứng (egg) của các loài thuộc họ vòi voi có hình elip, hơi cong nhẹ để tương thích với bề mặt hoặc khe nứt trong mô ký chủ. Trứng mới đẻ có màu trong suốt hoặc mỏng bóng, và chuyển dần sang màu trắng đục hoặc vàng nhạt khi phôi thai phát triển.

Ở nhiều loài đục hạt hoặc đục thân, thành trùng mái sử dụng vòi (rostrum) khoan một lỗ sâu vào mô ký chủ để đẻ trứng, sau đó tiết ra chất keo đông đặc thành nút trứng (egg plug) có kích thước trung bình chiều rộng 0,2 mm và chiều dài 0,5 mm nhằm bảo vệ trứng khỏi sự mất nước và thiên địch. Thời gian ấp trứng biến động phụ thuộc vào nhiệt độ và loài, khoảng 4-16 ngày.

Ấu trùng

Ấu trùng, thường được gọi là sùng (grub), là giai đoạn kéo dài nhất và là giai đoạn tàn phá thực vật mạnh mẽ nhất. Cơ thể mập mạp, nhiều thịt, bề mặt nhăn nheo với nhiều nếp gấp trên mỗi đốt sống. Cơ thể luôn cong gập lại thành hình chữ C đặc trưng. Màu sắc phổ biến là trắng sữa hoặc vàng nhạt và hoàn toàn không có chân (apodous). Chúng di chuyển bên trong các đường hầm chật hẹp trong thân cây hoặc hạt bằng cách co thắt các đốt cơ thể, tựa như cách di chuyển của giun.

Hộp sọ của ấu trùng phát triển rất mạnh, thường có màu nâu sẫm, được xơ cứng để hỗ trợ cơ hàm mạnh mẽ. Tỷ lệ tăng trưởng chiều rộng hộp sọ giữa các tuổi tuân theo quy luật Dyar với hệ số tăng trưởng trung bình khoảng 1,3-1,5. Phần đầu của ấu trùng là bộ phận duy nhất được bọc một lớp chitin cứng. Hàm trên có cấu trúc to khỏe, thích nghi với việc nhai và nghiền mô thực vật cứng, thường được trang bị hai răng ở đỉnh. Cơ thể ấu trùng được chia thành các đốt, với các đốt bụng thường có từ ba đến bốn nếp gấp ở phần lưng. Hệ thống lỗ thở (spiracles) bao gồm một cặp ở ngực và tám cặp dọc theo các đốt bụng. Thông thường ấu trùng trải qua 4 tuổi (L1-L4) qua 3 lần lột xác.

Nhộng

Nhộng của họ Curculionidae thuộc dạng nhộng trần (exarate pupa), nghĩa là các phần phụ như chân, cánh, râu và vòi không bị gắn chặt vào cơ thể bằng lớp màng biểu bì mà hoàn toàn tách rời, cho phép nhộng có những cử động nhẹ khi bị kích thích cơ học. Trong giai đoạn này, nhộng ban đầu có màu trắng muốt, nhưng khi quá trình hình thành cơ quan (organogenesis) diễn ra, các phần của cơ thể bắt đầu xơ cứng và chuyển màu. Mắt kép, hàm và chân thường là những bộ phận chuyển sang màu nâu hoặc đen đầu tiên, tiếp theo là sự đổi màu của toàn bộ lớp vỏ biểu bì trước khi vũ hóa. Đặc điểm nổi bật nhất của nhộng Vòi voi là phần vòi dài đặc trưng được gập chặt về phía mặt bụng, nằm giữa các cặp chân. Trước khi hóa nhộng, ấu trùng tuổi cuối thường xây dựng một buồng nhộng (pupal chamber) an toàn.

Thành trùng

Thành trùng họ Vòi voi (mọt, weevil) được nhận diện dễ dàng thông qua phần đầu kéo dài về phía trước hoặc uốn cong xuống dưới tạo thành một chiếc vòi (rostrum) đặc trưng. Chiếc vòi này dao động rất lớn về kích thước với hệ thống miệng nhai nằm ở tận cùng đỉnh vòi. Vòi không chỉ đóng vai trò trong việc tiếp cận nguồn thức ăn ẩn sâu mà còn là một công cụ sinh sản quan trọng; con cái sử dụng vòi để khoan các lỗ sâu vào mô thực vật nhằm tạo tổ đẻ trứng an toàn.

Râu có dạng gập khuỷu, trong đó đốt râu đầu tiên rất dài và thường nằm gọn trong một rãnh chạy dọc theo hai bên vòi, trong khi các đốt cuối phình to tạo thành hình chùy. Lớp vỏ ngoài (exoskeleton) hóa cứng cao độ, màu sắc biến đổi từ nâu xám, đen ngụy trang đến màu ánh kim, thường phủ các vảy nhỏ (squamulae) hoặc lông tơ giúp điều hòa nhiệt độ và chống mất nước.